دانشگاه آزاد اسلامی
واحد گرمسار
دانشکده علوم انسانی
پایان نامه برای دریافت درجه کارشناسی ارشد در رشته علوم اجتماعی گرایش جامعه شناسی
عنوان
اینترنت ونقش آن در شکل گیری جنبش های اجتماعی مورد پژوهی -مصر – تونس
استاد راهنما
دکتر مهدی خلف خانی
استاد مشاور
دکتر میر ساردو
نگارنده
عبدالحسین سلمانی
شهریور 1391
سپاسگزاری
سپاس و ستایش به درگاه ذات بی همتای حق و تقدیم و درود و تحیت به پیشگاه پیام آوران راه فضیلت و معرفت .
اکنون این قلم بر خود فرض می داند که از استادانی که الهام بخش و یاریگر حقیر در این راه بوده اند، سپاسگزاری نماید . از استاد محترم جناب آقای دکتر « مهدی خلف خانی » که افتخار شاگردی ایشان را داشته ام و از محضر ایشان کسب فیض نموده ام همچنین استاد محترم سرکار خانم دکتر « طاهره میر ساردو » به خاطر تمام زحماتی که در انجام این رساله به ایشان داده ام، سپاسگزارم.
همچنین از تمام استادان گروه جامعه شناسی دانشکده علوم انسانی که حقی سنگین بر گردن حقیر دارند ، سپاس ویژه دارم.
اما آنچه از عهد آن بر نمی آیم تشکر و سپاس از لطف و محبت بی دریغ عزیزانی است که مرا در این راه یاری کردند و سختی ها را به جان خریدند؛ پدر و مادرم به پاس محبت بی دریغشان که فرو کش نمی کند و دوستی همسرم که همراه همیشگی تمام لحظه هایم بوده است و در تمام مراحل تحقیق مسیر را برایم هموار کرده است و با سپاس از همه عزیزانی که یاریگر ذهن و زبان من بوده اند.
فهرست مطالب
عنوان صفحه
چکیده ………………………………………………………………………………………………………………………….1
فصلاول: کلیات تحقیق
مقدمه ………………………………………………………………………………………………………………………….. 2
بیان مساله ………………………………………………………………………………………………………… 4
اهمیت و ضرورت انجام تحقیق ………………………………………………………………………….. 7
اهداف تحقیق …………………………………………………………………………………………………… 9
سئوالات تحقیق………………………………………………………………………………………………. 10
فصل دوم : ادبیات و چارچوب نظری
مقدمه ………………………………………………………………………………………………………………………….. 12
2-1- پیشینه تحقیق……………………………………………………………………………………………………… 12
2-1-1- مقالاتداخلی………………………………………………………………………………………………… 12
2-1-2- مقالات خارجی……………………………………………………………………………………………… 25
2-2- مروری بر نظریات جنبش های اجتماعی ………………………………………………………………. 39
2-2-1- نیل اسملسر …………………………………………………………………………………………………… 41
2-2-2- آلن تورن ………………………………………………………………………………………………………. 42
2-2-3- تدااسکاکپول ………………………………………………………………………………………………….. 43
2-2-4- هانا آرنت……………………………………………………………………………………………………….. 44
2-2-5- ملوچی ………………………………………………………………………………………………………….. 44
2-2-6- ماریو دیانی ……………………………………………………………………………………………………. 44
2-2-7- گی روشه ………………………………………………………………………………………………………. 45
2-2-8-دوناتلا دلاپورتا و ماریو دیانی ……………………………………………………………………………. 46
2-2-9- چارلز تیلی …………………………………………………………………………………………………….. 47
2-2-10- ویژگی های جنبش اجتماعی …………………………………………………………………………. 54
2-2-11- انواع جنبش های اجتماعی ……………………………………………………………………………. 56
2-2-12- مراحل جنبش های اجتماعی …………………………………………………………………………. 59
2-2-13- کارکرد های جنبش اجتماعی ………………………………………………………………………… 60
2-2-14- استراتژی های جنبش اجتماعی ……………………………………………………………………… 61
2-3- مروری بر دیدگاههای نظری تکنولوژی ارتباطی ( اینترنت و تاثیر اجتماعی آن ) ………… 62
2-3-1- نقش اینترنت در جنبش های اجتماعی ……………………………………………………………… 66
2-3-2- تاریجچه شکل گیری اینترنت و شبکه های اجتماعی …………………………………………. 73
2-3-3- ساختار شبکه های اجتماعی…………………………………………………………………………….. 76
2-3-4- پیشرفت های مهم در شبکه های اجتماعی ………………………………………………………… 77
2-3-5- کارکرد های شبکه های اجتماعی …………………………………………………………………….. 79
2-3-6- شبکه های اجتماعی و دیپلماسی دیجیتال ………………………………………………………………….. 80
2-3-7- اهمیت شبکه های اجتماعی درشکل گیری جنبش ها در جهان امروز ………………………….. 82
2-5- چارچوب نظری ………………………………………………………………………………………………………… 82
2-6- مدل نظری تحقیق ……………………………………………………………………………………………………… 83
2-6-1- مدل نظری نیل اسملسر …………………………………………………………………………………………… 84
2-6-2- مدل نظری آلن تورن ………………………………………………………………………………………………. 85
2-6-3- مدل نظری چارلز تیلی ……………………………………………………………………………………………. 86
2-7- فرضیات تحقیق ………………………………………………………………………………………………………….. 94
فصل سوم
3-1- روش پژوهش……………………………………………………………………………………………………………..96
3-2- ابزار های گرد آوری ………………………………………………………………………………………………… 96
3-3- جامعه آماری …………………………………………………………………………………………………………….97
3-4- روش نمونه گیری ……………………………………………………………………………………………………… 98
3-5- واحد تحلیل ………………………………………………………………………………………………………………. 98
3-6- مقوله های تحلیل ……………………………………………………………………………………………………… 99
3-7- متغیرهای پژوهش ………………………………………………………………………………………………………. 100
3-8- تعاریف واژه ها و اصطلاحات …………………………………………………………………………………….. 101
2-8-1- جنبش اجتماعی …………………………………………………………………………………………………….. 101
2-8-2- اینترنت ………………………………………………………………………………………………………………… 103
2-8-3- ایدئولوژی ……………………………………………………………………………………………………………… 104
2-8-4- مشروعیت ……………………………………………………………………………………………………………. 105
2-8-5- مشارکت ………………………………………………………………………………………………………………. 106
2-8-6- تاکتیک ……………………………………………………………………………………………………………….. 106
2-8-7- رهبری توده ها ………………………………………………………………………………………………………. 108
2-8-8- کسب حمایت داخلی و خارجی ……………………………………………………………………………… 109
2-8-9- آگاهی …………………………………………………………………………………………………………………. 110
3-9- تعیین اعتبار ……………………………………………………………………………………………………………….. 110
3-10- پایایی …………………………………………………………………………………………………………………… 110
3-11- روش تجزیه تحلیل داده ها……………………………………………………………………………………….. 111
فصل چهارم
4-1- کشور مصر …………………………………………………………………………………………………………….. 113
4-2- تاریخچه سیاسی مصر …………………………………………………………………………………………….. 114
4-3- انقلاب مصر 2011 …………………………………………………………………………………………………. 115
4-3-1- اولین جرقه های اعتراضات ………………………………………………………………………………….. 116
4-4- نقش اینترنت در موفقیت جنبش مصر ………………………………………………………………………… 132
4-4-1- نقش اینترنت در مشارکت جنبش اجتماعی …………………………………………………………….. 134
4-4-2- نقش اینترنت در ایجاد تاکتیک های مبارزاتی …………………………………………………………….. 136
4-4-3- نقش اینترنت در سازماندهی و رهبری توده ها ………………………………………………………… 137
4-4-4- نقش اینترنت در کسب حمایت های داخلی و خارجی ……………………………………………….. 139
4-4-5- نقش اینترنت در آگاهی مردم مصر از جنبش اجتماعی ……………………………………………….. 141
4-4-6- نقش اینترنت در به چالش کشیدن ایدئولوژی نظام حاکم …………………………………………….. 142
4-5- شبکه های اجتماعی و انقلاب مصر ……………………………………………………………………………… 143
4-2- وضعیت طبیعی و سیاسی کشور تونس ………………………………………………………………………. 147
4-3- علت قیام مردم تونس ………………………………………………………………………………………………. 147
4-4- وضعیت اقتصادی تونس قبل از انقلاب …………………………………………………………………………148
4-5- شاخص های اقتصادی تونس ………………………………………………………………………………….. 151
4-6- تولید ناخالص داخلی و رشداقتصادی ………………………………………………………………………… 151
4-7- فقر ………………………………………………………………………………………………………………………… 152
4-8- نرخ تورم ………………………………………………………………………………………………………………… 153
4-9- نابرابری های اقتصادی …………………………………………………………………………………………….154
4-10- شاخص فساد ………………………………………………………………………………………………………….154
4-11- سایر شاخص های اقتصادی و سیاسی ………………………………………………………………………..154
4-12- تضاد ساختار های اقتصادی و سیاسی ……………………………………………………………………………155
4-13- مبادلات تجاری …………………………………………………………………………………………………………. 156
4-14- چالش های اقتصادی ……………………………………………………………………………………………………156
4-15- بیکاری ………………………………………………………………………………………………………………………157
4-16- تولیدات……………………………………………………………………………………………………………………… 157
4-17- فرصت های تجاری …………………………………………………………………………………………………….157
4-18- گردشگری ……………………………………………………………………………………………………………….. 157
4-19- قیام تونس ……………………………………………………………………………………………………………….. 158
5-20- انقلاب تونس مدیون موبایل و اینترنت ………………………………………………………………………. 159
5-21- نقش اینترنت در موفقیت جنبش تونس ……………………………………………………………………159
5-22- نقش اینترنت در مشارکت افراد در جنبش اجتماعی کشور تونس ………………………….. 162
5-23- نقش اینترنت در ایجاد تاکتیک های مبارزاتی ………………………………………………………….. 164
5-24- نقش اینترنت در سازماندهی و رهبری توده ها ………………………………………………………… 165
5-25- نقش اینترنت در کسب حمایت داخلی و خارجی ……………………………………………………….165
5-26- نقش اینترنت در آگاهی مردم تئنس از جنبش اجتماعی ………………………………………………..166
5-27- نقش اینترنت در به چالش کشیدن ایدئولوژی نظام حاکم ………………………………………………..167
فصل پنجم
6-1- یافته های پژوهش ………………………………………………………………………………………………………. 171
7-1- نتیجه گیری ……………………………………………………………………………………………………………….183
منابع و ماخذ
زیر نویس
چکیده :
در تحقیق حاضر به بررسی تحولات اخیر دو کشور تونس و مصر در چهار چوب نظری صاحب نظران جنبش های اجتماعی پرداخته می شود و با استفاده از تکنیک تحلیل محتوا به بررسی اخبار و رویداد های این دو کشور توجه می نماییم. همچنین به کارکردهای اینترنت و جنبش های اجتماعی از حیث نظری پرداخته می شود.کارکردهای اینترنت شامل: رهبری توده ها، مشارکت افراد، حمایت های داخلی و خارجی، تاکتیک های اعتراضی، ایدئولوژی، مشروعیت نظام حاکم، سطح آگاهی مردم که در قالب هفت فرضیه بررسی شده است. برای جمع آوری داده های تحقیق از مستندات منتشر شده و پرسشنامه معکوس که توسط محقق ساخته با اعتبار صوری و برای سنجش پایایی از آزمون, آزمون مجدد و ضریب روایی 83 درصد استفاده شده است. در تحلیل آماری پژوهش از شیوه آمار توصیفی (فراوانی, درصد و نمودار) استفاده شده است. نتایج این تحقیق نشان می دهد که اینتر نت توانسته در زمینه های اطلاع رسانی ، حمایت های داخلی و خارجی، ارائه ایدئولوژی جدید ، زیر سئوال بردن مشروعیت نظام حاکم و نهایتا برای شرکت در جنبش های اعتراضی در مصر و تونس نقش اصلی را ایفا نماید و منجر به فروپاشی نظام حاکم شود و موفقیت جنبش را در پی داشته باشد. هر چند که برای این امر باید به زمینه های دیگر نیز بی توجه نبود .
واژه های کلیدی :
فضای اینترنت ، جنبش اجتماعی ، رهبری توده ها ، مشارکت افراد، حمایت های داخلی و خارجی ، تاکتیک های اعتراضی ، ایدئولوژی ، مشروعیت نظام حاکم ، سطح آگاهی مردم.
فصل اول
کلیات تحقیق
مقدمه:
طوفان اراده ملت های اسلامی به ویژه مردم کشور های تونس و مصر در حال وزیدن به سوی دیگر کشور های عربی می باشد و سیاستمداران مشغول ارزیابی گرد و خاک های سیاسی هستند که از شمال آفریقا به سوی خلیج فارس رهسپار است و راهی که می تواند بستر فعالیت این طو فان باشد رسانه های مجازی و شبکه های اینترنتی است .
تحولاتی که این روزها در کره زمین روی می دهد نوید عصردیگری را می دهد که در آن ابوالهول از اریکه قدرت به زیر خواهد افتاد وغرب از هم فرو خواهد پاشید و تمدنی دیگر ، نه از شرق و نه از غرب ، که از خاور میانه بر خواهد خاست . همین که دهکده جهانی آقای مک لوهانi انکار شود و«وضع موجود » در خطر افتد به منفعت همه انقلابیونی است که عصر دیگری را انتظار می کشند ومردم جهان هم اگر ترس از مرگ وعدم آرامش برتفکراتشان سایه نمی انداخت ، در می یافتند که چقدراز وضع موجود خسته اند. کره زمین خسته است . بشر بعد از قرن ها زمین گرایی و خود پرستی احساس می کند که نیازمندعالم معنا است . (آوینی ، 1386؛ 114-115)
کشور تونس درشمال آفریقا سر آغاز حرکتی درکشورهای عربی و جهان اسلام گردید که به بیداری اسلامی در جهان ( بهار عربی) مشهور شد وبا ادامه حرکت مردمی این کشور توسط مردم مصر به دیگر کشور های عربی حاشیه خلیج فارس،یمن ، اردن ، لیبی و سوریه انتقال یافته و هریک از آنها با توجه به شرایط ویژه کشورخود راههای گوناگونی را برای به ثمر رساندن جنبش اجتماعی در پیش گرفتند سئوالی که دراینجا مطرح می شود این است چرا باید منطقه خاورمیانه شاهد چنین تحولاتی گردد؟در پاسخ به این سئوال می توان به دلایل سیاسی ، اجتماعی و اقتصادی همچنین ساختارهای سیاسی ، فضای سیاسی حاکم بر کشورها اشاره کرد .
با بررسی کوتاه می توان نشان داد که قسمت عمده ای ازنظام های سیاسی منطقه را رژیم های سیاسی با ساختار عشیره ای ، نیمه عشیره ای و نیمه مدرن تشکیل می دهند . اقتصاداکثراین کشورها تک محصولی و قابل توضیح مبتنی بررویکرد دولت های تحصیل دار هستند.در زمینه سیاسی ، کشورهای این منطقه اززمره کشورهایی هستند که برخلاف دیگرکشورهای دنیا گذرهای مردم سالارانه را آغازنکرده اندویا اگرگام هایی هم برداشته باشند بسیار کند و بطئی بوده ودرمرحله ی جنینی دموکراتیزه شدن هستند . به عبارتی در جغرافیای دموکراسی شدن ، منطقه خاورمیانه و به ویژه منطقه عرب نشین آن از مناطق غیر دموکراتیک دنیا محسوب می شوند . شاید بتوان به قطعیت بیشتر این کشورها را در زمره کشور هایی با ساخت سیاسی اقتدار گرا( وضعیت سیاه محسوب نمود . (خلف خانی ،1390؛(1-2
اگر چه اکثریت کشور های خاور میانه و شمال آفریقا از چنین وضعیت سیاسی و اجتماعی بر خوردار می باشند و حکومت ها برای تسلط بیشتر بر مردم به دنبال راههایی هستند که سلطه خود را برای سالهای متمادی بر آنها ادامه داده و از گسترش جنبش ها جلو گیری کنند اما مجبورند خود را با سایر کشور های جهان از نظراستفاده از تکنولوژی های گوناگون هماهنگ سازند و یا حداقل امکانات ارتباطی، اقتصادی ، اجتماعی ، سیاسی و …. را برای رفاه مردم تهیه نمایند تا از شورش های مردمی بر ضد حکومت هایشان جلوگیری نمایند . اما این حاکمان غافل ازاین اند که در پی رشد تکنولوژی های نوین ارتباطی و اهمیت یافتن نقش ارتباطات در زندگی روزمره و در پی آن تشکیل جهانی مجازی در رابطه با این تکنولوژی ها و موازی با دنیای سنتی شاهد تغییراتی در سطح جوامع خود خواهند بود.
لذا در این پارادایم است که روابط اجتماعی و به تبع آن جنبش های اجتماعی کشور های منطقه وارد فاز جدیدی می شوندو نمود خود را در دنیای مجازی نیز پیدا می کنند. در فضای مجازی، انسان با سرزمینی بی مرز و حد و چند فرهنگی و در عین حال برخوردار از فضای واحد مواجه است.فضایی است با قاعده های خاص در عین حال خالی از هر نوع قانون و ضابطه عقلانی. فضای مجازی ، فضایی است با جهت گیریهای مشخص و در عین حال فارغ از هر نوع جهت گیری ماندگار و هزاران خصیصه متضاد که هم در درون این فضا جمع شده و هم در مواجهه با جهان خارجی موجب تولید تضاد و تناقض می شود.این امر فهم نمادها و مفاهیم بومی را در معرض چالشهای بسیار جدی قرار داده است. نمادها و مفاهیمی که با توجه به تفاوتهای تاریخی و فرهنگی ملل به گونه ای متفاوت و متضاد رمز گشایی می شوند در این راستا بسیاری از کابران اینترنتی زمان های بیشماری را صرف کسب و آموختن ابژه های کاملاً غربی کرده اند. اینترنت موجب درنوردیدن مرزهای ملی شده و قدرت دولت ها را کم اثر ساخته است‎؛ ارتباطات انسانی را گسترش داده و گروه های مختلف انسانی را در جوامع مختلف در ارتباط با یکدیگرقرار داده است. رابطه در فضای مجازی در موقعیت خصوصی صورت می گیرد و از این جهت نوعی گمنامی و ناشناسی را برای فرد فراهم می آورد. اینترنت با فضای مجازی در معرفی جنبش های اجتماعی گوناگون در مقابل دولت های ملی نقش مهمی را ایفا می کند به کمک اینترنت دیگر مخاطب منفعل نیست که فقط نظاره گر صرف محتوای برنامه های رسانه ای باشد بلکه قدرتی کسب کرده است تا به سرعت به محتوای موجود بازخورد نشان دهد و در نحوه تولید محتوای تأثیر گذار باشد و حتی خود به تولید محتوا نیز بپردازد. به واسطه این امکانات گروه ها و جنبش هایی که سابقاً قادر به باز نمایی خود و مشارکت در تولید محتوا در رسانه ها نبودند و توسط قدرت موجود به حاشیه رانده شده بودند تا حدی توانسته اند صدا و حضور خود را قابل شنیدن کنند و می توانند از فضای مجازی به عنوان ابزاری برای نشر و گسترش فعالیت های فرهنگی ، اجتماعی و سیاسی خود استفاده کنند به ویژه گروه های حاشیه ای می توانند به سکویی دست یابند تا خود را متجلی سازند و این امر بسیاری از سیاست های حاکم را به چالش می کشد. (رسانه, 1390)
ما در این تحقیق به دنبال بررسی تاثیر فضای اینترنت و شبکه های اجتماعی مجازی و به طور کلی تاثیر فن آوری جدید در جنبش های اجتماعی مردم کشورهای تونس و مصر می باشیم .
1-1-بیان مساله :
انسان به عنوان عضو اصلی جامعه دارای رفتارهایی گوناگون است که آنها را در زمینه های مختلف اجتماعی ، سیاسی ، اقتصادی ، فرهنگی و دینی در سطوح خرد و کلان جامعه به کار می برد و برای رسیدن به نتیجه از ابزار ها و امکاناتی که جامعه در اختیارش قرار می دهد استفاده می کند . جنبش های اجتماعی به عنوان یک رفتار جمعی و پدیده ای اجتماعی می تواند برای میلیون ها انسان زندگی نوین و بهتری را به بار آورد . عدالت را برای بسیاری ازگروهها ی جامعه که در معرض تبعیض قرار داشته اند تامین کند . انسان که دراین پدیده ایفاء کننده نقش اصلی می باشد به دنبال فرصت هایی است که بتواند با استفاده از ابزار هایی گوناگون جنب و جوشی بی سابقه و مردمی را شکل دهد و نظام های سلطه و استعمار گر را از صحنه سیاسی کشور ها پاک نماید .
با توجه به این مقدمه کوتاه می توان به نظریات گوناگونی اشاره کرد که موجب به وجود آمدن چنین جنبش هایی برای براندازی حکومت های دیکتاتوری درجوامع گوناگون می گردد از جمله این اندیشمندان گئورک لوکاچ می باشد که می گوید: نبرد طبقاتی باید ازسطح ضرورت اقتصادی به سطح هدف آگاهانه و آگاهی طبقاتی کار آمد بالا کشیده شود . ( ریتزر ، 1380 ؛ 197)
هرگاه نبرد به چنین نقطه ای برسد پرولتاریا توانایی دست یازیدن به عملی را خواهد داشت که می تواند نظام سرمایه داری را سرنگون کند.همچنین گرامشی نیز مانند لوکاچ بر افکار جمعی بیشتر تاکید دارد تا ساختار های اجتماعی او می گفت که توده ها برای تحقق یک انقلاب اجتماعی باید دست به عمل بزنند و توده ها به یک ایدئولوژی انقلابی نیاز دارند و نمی توانند سر خود عمل کنند . (ریتزر ، 1380؛ 198)
به عبارت دیگر آنچه این متفکرین مطرح می سازند از تئوری انقلابی استخراج شده مارکس است که مدلی مبتنی بر اندیشه تضادها در جامعه است در این مدل تضاد ها به مبارزه طبقاتی می انجامد و طبقه استثمارشده و محکوم دچار از خود بیگانگی می شود و آگاهی طبقاتی خود را توسعه می دهد؛ آگاهی یی که نهایتا وی را به اقدام برای سرنگون سازی طبقه مسلط یا حاکم رهنمون می سازد . ( استانفور کوهن ،1380 ؛ 109 )
امادر عصر حاضر نقش تکنولوژي هاي ارتباطي و اطلاعاتي نو به ويژه اينترنت بر فرآيند کلي شفاف شدن سياست و انقلاب ها بسيار موثر بوده است. اين نقش را بالاخص مي توان در فروپاشي نظام هاي غيردموکراتيک و وادار کردن آنها به گذار به جوامع دموکراتيک مشاهده کرد. نظام هاي غيردموکراتيک همواره سعي داشته اند بر حيات سياسي، اجتماعي، اقتصادي و فرهنگي سلطه داشته باشند. حکومت هاي غيردموکراتيک تلاش داشته و دارند که امکان حضور شهروندان در همه ميدان هاي جمعي و فردي را که از کنترل ديد قدرت مدارشان به دور است، مانع شوند. اما با گسترده شدن و عموميت يافتن فضاي اينترنت که کنترل بر اطلاعات و اخبار را از اختيار حاکميت ها و دستگاه هاي سانسور خارج مي کند و به قول توماس فريدمن فضايي را ايجاد مي کند که همه به هم وصل هستند، اما هيچ کس تحت کنترل نيست، تلاش در جهت محدود کردن فضاي آزاد اينترنت براي حاکميت هاي غيردموکراتيک گريزناپذير مي نمايد.
اينترنت به دلايل گوناگون در تقابل با ذهنيت و رفتار نظام هاي ضددموکراسي قرارگرفته است و همچنين فرصت هايي را در اختيار جوامع براي نيل به فضاي باز و دموکراتيک قرار مي دهد که بدون ترديد اينها همه در ويژگي هاي خاص اينترنت يافت مي شوند.(هنری ، 1386 )
بیداری اسلامی که در جهان اسلام و کشور های خاور میانه رخ داده است پدیده ای اجتماعی می باشد تا به ملت های مسلمان این خود باوری را دهد که به دین و استقلال سیاسی ، اقتصادی و کرامت فکری و اجتماعی خود مباهات کرده و در راستای ایفائ نقش طبیعی خود به عنوان بهترین امت تلاش کنند.
مساله اساسی تحقیق «اینترنت ونقش آن در شکل گیری جنبش های اجتماعی مردم تونس و مصر» می باشد. کشور های مصر وتونس در چندین ماه گذشته شاهد تحولات گسترده ای در زمینه های سیاسی و اجتماعی بوده است. که این تحولات از کشور تونس) شهر سیدی بوزید ( آغاز شد با مصر ادامه یافت . که متغییرهایی چون جنبش های اجتماعی ، فضای اینترنت ، کشور های تونس و مصر، شبکه های اجتماعی مجازی از اساسی ترین آنها است .
با توجه به نقش اینترنت در ایجاد شبکه های اجتماعی مجازی و شکل گیری گروههای اینترنتی ازطریق سایت های خبری ووبلاگ های خبرتحلیلی همچنین نقش تبادل اطلاعات و اخبار از سوی آنها موجب شده است که این شبکه ها به عنوان سربازان جنگ نرم اقداماتی را به فضای واقعی جامعه تسری داده هماهنگی و سازماندهی بسیاری از تجمع های سیاسی و اعتراضی را بر ضد دولت ها برعهده بگیرند .
اینترنت در مقایسه با سایر رسانه های الکترونیکی که به صورت یک پدیده گسترش یافته است ، الگو های متفاوت و متداول ارتباطی از قبیل رادیو وتلویزیون را به شکل یک شبکه تعاملی گسترده در هم آمیخته است. استفاده از اینترنت ، پیش از این ، فرصت های تجربه غیر مستقیم میلیون ها انسان و هزاران سازمان درسراسر جهان را تغییر شکل داده است .
هم اکنون ظهور رسانه های جدید ودر راس آن اینترنت ، به طور چشمگیری به افزایش پیچیدگی شبکه های ارتباطی در جهان نا معین و نوین کنونی کمک می کند . اگر می خواهیم تغییر شکل هایی که در جوامع نوین اتفاق می افتد را درک کنیم ، باید نقش عمده ای که این قبیل رسانه ها ایفاء می کنند را شناسایی کرده و از تاثیرات آنها آگاهی داشته باشیم .
به هر صورت هرآنچه جالب بود این است که حرکت های اجتماعی اگر چه در یک کشور کوچک آغاز شد به صورت برق آسایی کل منطقه را در بر گرفت وهنوز شعله های آن خاموش نشده است .
در اینکه از لحاظ تبینی چه عواملی باعث گسترش جنبش های اجتماعی در این منطقه شده است می توان به دلایل بسیار زیادی اشاره نمود . این موضوع بر مبنای مجموعه دلایل متعدد و بر مبنای سطوح تحلیل بین المللی ، ملی و منطقه ای قابل تحلیل است . در سطح تحلیل های ملی تصویر مبهمی از توسعه سیاسی دراین کشور ها وجود دارد . عدم مشارکت تمامی نیروهای اجتماعی و سیاسی درزندگی سیاسی ، قابلیت های نظام های سیاسی این کشورها رابرای پیش بینی تحولات سیاسی از بین برده است . از سوی دیگر انسداد سیاسی گسترده در سیستم باعث غیر شفاف و نامرئی شدن فعالیت جریانات سیاسی در این کشور ها شده است و این موضوع دست به دست هم داده که رژیم های سیاسی این مناطق نتوانند تصویر و درک درست از تحولات زیربنایی سیاست و اجتماع داشته باشند . به عبارت دیگر در فضای سیاسی بسته ، قابلیت تحلیل تحولات سیاسی از نظام ها گرفته می شود . این موضوع منجر به نا توانی سیستم ها در درک تغییرات رخ داده شده در این کشور ها گردیده است و از این روی سیستم این کشور ها با فقدان ستاد های جدید و خط و مشی های نوین برای پاسخ به خواست عمومی مواجه شده اند.( خلف خانی ،1390؛ 3)
آنچه که دراین تحقیق مورد بررسی قرارمی گیرد علل ایجاد جنبش های اجتماعی در این منطقه نیست بلکه نقش اینترنت و فن آوریهای جدید را در جنبش های اجتماعی و شیوه های بکار گیری آنها در پیشبرد جنبش ها و فرصت های ایجاد شده برای فعالین این جنبش ها است . به نظر می رسد که فرصت های ساختاری که در نتیجه ای از انقلابات فن آورانه ایجاد شده است باعث افزایش قابلیت های شبکه ای شدن مدنی در سطح دنیای دیجیتال شده است . به عبارتی دیگر همانگونه که) گرانوتر ( در کتاب « شبکه های سیاسی» توضیح داده است ، فرصت برای مبادله اطلاعات ضمن توانمند سازی کارگزاران برای دسترسی به داده ها و فرصت ها ، تهدیدات و موقعیت ها می تواند در فرایند انتشار جنبش های اجتماعی مو ثر باشد . (خلف خانی ،1390؛ 3-4)
آن چه در این میان جنبه ای مجهول و مبهم دارد این است که جنبش های اجتماعی این کشور ها:
1. نقش جنبش های مذکور و ارتباط آن با شبکه های اینترنتی تا چه حد بوده است ؟ii
2. آیا می توان این جنبش های مردمی را به جنبش های مردمی – اینترنتی تعبیر کرد ؟
3. مرز بین مردمی بودن انقلاب و شبکه های اجتماعی کدام است ؟
بنابراین درتحقیق حاضر به دنبال بیان چگونگی شکل گیری جنبش های اجتماعی درکشورهای
تونس ومصر و شناخت عواملی چون استفاده از شبکه های اجتماعی ، سازماندهی نیروها ایجاد ارتباط
بین توده ها و کمپینگ های نافرمانی مدنی و در نهایت تحرکات خیابانی می باشیم.
2-1- اهمیت و ضرورت انجام تحقیق :
اهمیت وضرورت تحقیق حاضر از آنجاست که با فراگیر شدن اینترنت وفن آوریهای جدید ارتباطی واطلاعاتی وتاثیر آن برروی بسیاری از شئون اجتماعی ، فرهنگی ،سیاسی و اقتصادی . جامعه جدید راچنان دستخوش تغییراتی اساسی نموده است که برخی از صاحب نظران از جمله جوزف اس نایiii نظریه پرداز قدرت نرم می گوید : شبکه های اینترنتی بعد جدید از قدرت در قرن 21 می باشند. (جعفری، 1390؛ 3 )
لذا با توسعه اینترنت در دو کشور مصر – تونس شاهدیم که جوانان بیکار وناامید ضمن ارتباط با گروههاو اشخاص مخالف دست به تاسیس شبکه های اینترنتی وسیعی زده تاموجب سقوط دیکتاتورهایی چون بن علی و حسنی مبارک شوند .
در دهه اخیر و با شکل‌گیری و گسترش ابزارهای جدید ارتباطی، فضای جدیدی برای رسیدن به اهدافی که معترضین از نافرمانی مدنی در پی آن هستند ایجاد شده است. اینترنت، تلفن یا موبایل فضای مناسبی را برای اطلاع‌رسانی و یا نافرمانی نسبت به رفتار‌ها و قوانین ناعادلانه و غیرانسانی به‌وجود آورده است. سایت‌های خبری، گروه‌های ایمیل و یا پیام‌های کوتاه موبایل که هر روزه در حال گسترش است از ابزارهای مهم نافرمانی مدنی (الکترونیک) به شمار می‌روند.
شکل‌گیری سایت‌های خبری و اطلاع رسانی، مهم‌ترین نقش را در موفقیت یک نافرمانی مدنی در دو کشور مصر و تونس به‌عهده داشت. سایت‌های خبری این امکان را به‌وجود آورده‌اند که با وجود محدودیت رسانه‌ها و کنترل حکومت‌ها روی آن خبرها و اطلاعات با سرعت در تمام جهان پخش شود.
برگزاری جلسات سخنرانی و بحث و تبادل نظر معترضین درکشور های مصر وتونس و اقصی نقاط جهان از طریق اینترنت و به‌صورت مجازی امکان هماهنگ شدن جنبش‌های اجتماعی- سیاسی را در نقاط فیزیکی مختلف این کشور ها افزایش داده است. از سوی دیگر رسانه جدید امکانی را برای انتقال تجمعات و تحصن‌های عمومی یا قانون‌شکنی‌های فیزیکی مردم در میدان التحریر مصر و خیابان های شهر های تونس به وسیله اینترنت و دنیای مجازی را ایجاد می‌کند و بدین ترتیب مفهوم جدیدی در عمل مستقیم بدون خشونت تحت عنوان نافرمانی مدنی الکترونیک متولد می‌شود.
بنابراین روند استفاده فزاینده ازشبکه های اینترنتی مانند فیس بوک وتوئیتردر هردو کشور برای کمک به سازماندهی ، ایجاد ارتباط و شروع کمپینگ نافرمانی مدنی در تحرکات خیابا نی وجود داشت .
در خیزش جوامع عربی و خاورمیانه به ویژه مصر و تونس مردم عاصی بی هیچ رهبر و پیشقراولی تنها با اتکا به قدرت مردمی و اتحاد خود علیه فقر، بیکاری، گرانی و دیکتاتوری به پاخاسته و به خیابان ها می ریزند و به نتیجه هم می رسند. آنها به طور مستقیم خواهان سقوط رژیم های استبدادی و تغییرات بنیادین در قوانین اساسی کشور خود هستند. در مصر و تونس به دلیل یکصدایی و همگامی مردم و نبود جناح و جناح بازی و ارجحیت ندادن به فلان طبقه و گروه و بسیاری از دلایل دیگر مردم موفق تر عمل کردند.
باعنایت به مسائل مطرح شده و باتوجه به تاثیرات دامنه دار نقش اینترنت بر گستره جنبش های اجتماعی و بذل توجه علمی به جریانات اتفاق افتاده در کشور های مصر و تونس اجتناب ناپذیر و ضروری به نظر می رسد تا با شناسایی سنخ ها و انواع جنبش هایی که در جهان اتفاق افتاده است به یک مدل مفهومی در شناخت نقش اینترنت بر شکل گیری جنبشهای اجتماعی مردم کشور های مذکور رسیده و تفاوت آنها را با دیگر جنبش ها استخراج نمود .
در سیمای تحولات سیاسی رخ داده در جوامع مذکور پرسش هایی وجود دارد که پاسخ به آنها علاوه بر بسط ادراک نظری ما از نقش اینترنت در شکل گیری جنبش های اجتماعی مصر و تونس می تواند به بسته های لازم ذهنی ، جهت پاسخ گویی به خواسته ها و مطالبات مردم این کشور ها باشد . در این راستا خواهیم کوشید که با شناخت اصول ، اهداف ، عوامل و هدف های مبارزه در جهت شناخت آن به ترسیم یک مدل نائل آییم .
3-1- اهداف تحقیق :
ممکن است درهرتحقیقی که به انجام میرسد برای خوانندگان آن ، این سئوال پیش بیاید که پژوهشگر ازانجام این تحقیق چه هدفی مد نظرش بوده است؟
درپاسخ به این سئوال باتوجه به کتابهای موجود درزمینه روش تحقیق می توان گفت : اهدافی که درهرتحقیق وجوددارد به دو جزء تقسیم می شود یک هدف کلی تحقیق ودیگری اهداف جزئی تحقیق می باشد .بنابراین تحقیق حاضر نیز دارای هر دو جزء آن است که ابتدا هدف کلی تحقیق را مطرح می کنیم .
1-3-1-هدف کلی :
شناخت تاثیر اینترنت در موفقیت جنبش های اجتماعی مصر و تونس.
2-3-1-اهداف جزئی :
1- شناخت نقش اینترنت در مشارکت افراد در جنبش اجتماعی مصر و تونس.
2- شناخت نقش اینترنت در به چالش کشیدن ایدئولوژی حاکم بر جامعه دو کشور.
3- شناخت نقش اینترنت در رهبری وسازماندهی توده هادر جوامع مصر وتونس .
4-1- سئوالات تحقیق :
اینترنت چه تاثیری بر موفقیت جنبش های اجتماعی مصر و تونس داشته است ؟
آیا فضای اینترنت موجب تقویت مشارکت افراد در جنبش اجتماعی دو کشور مذکور بوده است ؟
آیا فضای اینترنت توانسته تاکتیک های جدید مبارزاتی را ارائه نماید ؟
آیا اینترنت در به چالش کشیدن ایدئولوژی حاکم بر جوامع دو کشور تاثیرگذار بوده است ؟
آیا اینترنت در رهبری توده های مردم دو کشور مصر و تونس تا ثیر گذار بوده است ؟
آیا اینترنت در کسب حمایت داخلی و خارجی دوکشور مصر و تونس موثر بوده است
آیا اینترنت توانسته است مردم دو کشور مصر و تونس را به سطحی از آگاهی رسانده تا در جنبش مشارکت کنند ؟
فصل دوم
مروری بر ادبیات و چارچوب نظری
مقدمه :
این فصل را با پیشینه تحقیق و بحث در باره موضوع مورد نظر که شخصیت های مختلف داخلی و خارجی در مورد آن مقالاتی به چاپ رسانده اند آغاز نموده سپس مروری بر نظریات جنبش های اجتماعی داشته و دید گاههای نظریه پردازانی که برنقش اینترنت و تاثیر اجتماعی آن مطالبی ارائه کرده اند را مطرح می نماییم و چارچوب نظری تحقیق را براساس نظریات گفته شده مشخص نموده ومدل نظری ، قضایای نظری و فرضیات تحقیق را از آنها استخراج می نماییم در انتهای فصل به تعاریف اصطلاحات و مفاهیم موجود می پردازیم .
1-2- پیشینه تحقیق
با توجه به جدید بودن موضوع و اینکه این انقلاب به ثبات لازم نرسیده است . کار های محدودی در این زمینه صورت گرفته است . می توان آنها را به دو گروه مقالات خارجی و مقالات داخلی تقسیم بندی نمود و با ذکر این موضوع که اکثریت این مقالات در روز نامه ها و و بلاگ های خبر تحلیلی و فیلم های مستند و مصاحبه با اشخاص دانشگاهی و متخصص در مسائل سیاسی مطرح شده است نام برد . بنابراین در ذیل به برخی از آنها اشاره خواهیم کرد .
1-1-2-مقالات داخلی
1. مقاله مهدی خلفخانی، (1390 ) ، با عنوان « شبکه ای شدن مدنی درفضای سایبری وتاثیر آن برجنبش های نوین اجتماعی درخاورمیانه » ،چاپ شده در فصلنامه مطالعات سیاسی می باشد. ایشان به بررسی نقش گسترده ای که اینترنت و فضای سایبری در تحولات سیاسی و قابلیت های این فضا برای پیشبرد جنبش های اجتماعی در برخی از کشور های خاور میانه داشته است پرداخته ونشان می دهند که فضای سایبری و قابلیت های فن آورانه این فضا به وسیله فعالان اجتماعی برای پیشبرد اهداف اساسی جنبش ها و برای تامین اهدافشان مورد استفاده قرار می گیرند و چگونه ساختار های فرصت ایجاد شده در فضای سایبربه شبکه ای شدن مدنی جنبش های اجتماعی کمک خواهد نمود ؟ همچنین ساختار های فرصت ایجاد شده در نتیجه فرصت های دیجیتالی ، می توانند منجر به ایجاد حوزه عمومی جدیدی برای راهبری جنبش های اجتماعی دیجیتالی گردند . ایشا ن با توجه به مطالبی که در این مقاله مطرح می نمایند به نتایجی که در ذیل آورده می شود می رسند :
اینترنت به عنوان وسیله ای برای طرح گفتمان های ضد حکومتی و هژمونیک گردید .
اینترنت ابزاری نوین برای ارائه بدیل های جدید فرهنگی و اید ئولوژیک شده است .
از طریق اینترنت ، رهبران جنبش ها توانستند کمپینگ گسترده ای را براه اندازند .
از طریق قابلیت های فضای سایبری رهبران جنبش شبکه های ملی و بین المللی را به هم پیوند داده وبرای موفقیت جنبش بکار گرفتند . و…..
2. سيد محمد صادق لواساني، ( 1390) ، مقاله ای تحت عنوان « انقلاب تونس چگونه آغاز شد ؟ » دارند و می نویسد . افزايش روز افزون فساد، تورم و بيكاري باعث احساس سرخوردگي مردم تونس و شروع اعتراضات در جنوب غرب اين كشور شده و مردم به اين نتيجه رسيدند كه دولت تونس دزدي‌هاي زيادي انجام داده است. این اعتراضات صورت گرفته در پايتخت حقيقتا ناخود آگاه رخ داد اما با وجود اين، با اندكي سازمان دهي و خرد شركت كنندگان در اعتراضات، خود مرحله اي از سازماندهي را به وجود آورد. در اين انقلاب، بخش هايي از مردم تشكيل دهنده اعتراضات يا ليدرهاي آن ها از طريق اينترنت اطلاع رساني و تبادل نظر مي كردند و اصولا سازماندهي اعتراضات در اينترنت صورت مي گرفت.انقلاب تونس هيچ رهبري نداشت، هيچ حزب يا گروهي آن را هدايت نمي كرد و اين، خود مردم  بودند كه از طريق رسانه هاي نوين و در رأس آنها اينترنت به سازماندهي و مديريت جريان اعتراضات اقدام مي كردند.
3. سید حسین اطهری iv، (1385 )، و مقاله ای در خصوص« مدرنیته و جنبش های اجتماعی» دارند.و در بخشی از آن به تاثیر عواملي كه باعث پويايي و ايجاد جنبش هاي جديداجتماعی می شوند را در سه عامل مهم و تاثیر گذار مورد مطالعه قرار می دهد این سه عامل عبارتنداز:
1ـ دخالت دولت در حوزه هاي مختلف اجتماعی 2ـ توسعه صنعت شناخت 3ـ گسترش رسانه هاي جمعي
4. حسن احمدیان ،( 1390 ) ، مقاله ای تحت عنوان« انقلاب تونس زمینه ها و پیامد ها » دارند و معتقد است که در این انقلاب ، پنج یافتة عمده مطرح می‌شود: سقوط بن‌علی و پیش رفتن مطالبات مردمی در جهت تغییر، بدان معنا بود که حاکمیت سلب شدة مردم تونس به آنها بازگشت و تونسی‌ها قدرت خود را در ایجاد تغییر باور کردند. بدین ترتیب امکان اعادة نظام حزب واحد و رهبری یک دیکتاتور به هیچ وجه وجود ندارد. البته این نکته به معنای حاکم شدن حتمی نظام دموکراتیک نیست بلکه به معنای آن است که اوضاع تونس به هر سمت که پیش برود، به هیچ وجه به عقب و سبک دیکتاتوری بن‌علی باز نخواهد گشت. نکته دوم آنکه حرکت تونس به سمت دموکراسی و حکومت قانون با وقوع انقلاب آغاز شد. با این حال، این کشور همچنان راه درازی تا استقرار یک نظام دموکراتیک در پیش دارد. انقلاب تونس نوعی خود باوری در ملت‌های منطقه به وجود آورد؛ ملت‌هایی که از ترس سرکوب و نه از سر میل به دیکتاتوری‌های منطقه تن داده‌اند. به نظر می‌رسد انقلاب تونس آغاز موجی باشد که به شورش‌های فراگیر در سراسر منطقه خواهد انجامید؛ لذا این دوره را می‌توان آغاز «بهار عربی» نامید؛ دوره‌ای که ملت‌ها برای کنار زدن دیکتاتوری‌ها قیام می‌کنند و نظام‌های دموکراتیک بر پا می‌کنند. آغاز این دوره را در الجزایر، مصر، ‌اردن و یمن شاهد بودیم. به همان نسبت که انقلاب تونس ملت‌های منطقه را مصمم‌تر کرد، نظام‌های حاکم در این منطقه را بیمناک ساخت. در واقع، این انقلاب که یکی از پلیسی‌ترین نظام‌های منطقه را ریشه کن ساخت، به خوبی به دیکتاتوری‌های منطقه این نکته را تفهیم کرد که با زور نمی‌توان حکومت ابدی داشت. انقلاب تونس در نهایت الگویی نوین در منطقه مطرح ساخت. در این الگو شاید برای اولین بار مردم منطقه علت بدبختی‌ها و فلاکت خود را نه دشمن خارجی و دخالت غربی در کشورشان بلکه خودکامگی و فساد نخبگان حاکم بر کشور دانسته و  علیه آن شوریدند. در این معنا تونسی‌ها الگوی بسیار مناسبی برای مبارزة مردم منطقه با دشمن اصلی آزادی‌ها و زندگی عزتمند خود مطرح ساختند؛ الگویی که می‌تواند «نظام نوین منطقه‌ای» را شکل دهد.
5. علیرضا خراسانی ، (1389 ) ، مقاله ای در زمینه اینترنت و شورش در ممالک عربی خاورمیانه و شمال افریقا ، اینفوگراف دارندو می نویسند . جنبش های مدنی در کشورهای عربی خاورمیانه و شمال افریقا فرصت تازه ای را در اختیار محققان قرار داده تا رابطه میان جوانان و استفاده خبری از اینترنت را در این کشورها هنگام بروز شورش بررسی کنند. و معتقد است «در اینکه از روی متوسط سن کشورهای مذکور می توان حدس زد که همگی جوان بوده و شور و نشاط جوانی دارند، شکی نیست. از سوی دیگر تعداد کاربران اینترنت نیز حاکی از وجود نسل جدیدی است که از ابزار مدرن بهره می گیرند. اما رابطه میان تعداد کاربران اینترنت که فقیر بوده و یا بیکار هستند چندان مشخص نیست اما می توان روی فاکتور دومی یعنی کاربران بیکار اینترنتی تاکید گذاشت. بدین معنی که اینترنت برای نسل جوان فارغ التحصیل و جویای کار وسیله مناسبی است که شبکه های اجتماعی در این میان می تواند این نوع کاربران را اغناء اطلاعاتی کرده و یا تشنه بودن مانند سایر کاربران غربی کند. چیزی که برای کاربران کشورهای خاورمیانه و شمال افریقا تبدیل به رویا شده و فشار دیکتاتوری های سنتی تحت حکومتهایی مانند بن علی و مبارک و … روند تغییرات را در این کشورها شتاب بیشتری می بخشد.»
6. فاطمه الوندی، (1390 ) ، مقاله ای تحت عنوان« غلبه شبکه های اجتماعی بر رسانه های حکومتی درتحولات اخیرجهان عرب» دارندکه معتقد است : شبکه های اجتماعی و اینترنتی غیر رسمی نقش پررنگی در وقوع و هدایت اعتراضات مردمی ایفا کرده اند. استفاده از این ابزار به رغم اقدام های محدود کننده نسبت به دسترسی کاربران از سوی دولت های عربی از اجزاء تاثیر گذار در شکل گیری روند مخالفت های ضد دولتی بوده است. پس از تحولات صورت گرفته در نظام های سیاسی تونس و مصر؛ دیگر نظام های سیاسی منطقه شمال آفریقا و خلیج فارس از جمله کشورهای لیبی، اردن، عربستان، یمن، بحرین، الجزایر و … نیز خواستار اصلاحات در ساختار سیاسی و روند دموکراسی در کشورهایشان شدند. که این خواسته منجر به شکل گیری جنبش های اعتراضی محدود یا گسترده علیه نظام حاکم در آن کشورها شد. آنچه در این تحولات انکار ناپذیر بود تاثیر رسانه های ارتباط جمعی و اینترنت و بخصوص شبکه های اجتماعی از جمله توئیتر و فیس بوک در اطلاع رسانی سریع و گسترده و گسترش سریع این تحولات در کشورهای منطقه بود. با وجود قطعی گسترده یا کندی سرعت اینترنت، تلفن همراه و سامانه ارسال پیام کوتاه، در بعضی از کشورها باز هم تحولات منطقه سریعاً از طریق اینترنت و شبکه های خبری، اطلاع رسانی و برنامه ریزی ها جهت تجمعات اعتراضی و راهپیمایی ها بخصوص توسط کاربران شبکه های اجتماعی در توئیتر و فیس بوک صورت گرفته و این موضوع، نشان دهنده نقش ابزارهای جدید در تحولات سیاسی و حتی اجتماعی میباشد. در واقع این ابزار های تازه به طور همزمان چندین نقش را ایفا می کنند.
7. عبد الامیر نبویv ،(1390 ) ، مقاله ای تحت عنوان « گسترش اینترنت از عوامل تحولات کشور های عربی » ارائه دادند که معتقد است : تحولات خاورمیانه عربی بیشتر



قیمت: تومان

دسته بندی : پایان نامه

پاسخ دهید