دانشکده ی ادبیات و علوم انسانی

پایان نامه ی کارشناسی ارشد رشته تاریخ – اسلام

قیام های علویان و مواضع امام جعفر صادق و امام موسی کاظم (علیهما السلام) (114-183 هـ . ق)

به کوشش
حسین فقیه

استاد راهنما
آقای دکتر حسین پوراحمدی

خرداد ماه 1392

به نام خدا
اظهار نامه
اینجانب حسین فقیه دانشجوی رشته ی تاریخ گرایش اسلام دانشکده‌ی ادبیات و علوم انسانی اظهار می کنم که این پایان نامه حاصل پژوهش خودم بوده و در جاهایی که از منابع دیگران استفاده کرده ام، نشانی دقیق و مشخصات کامل آن را نوشته ام. همچنین اظهار می کنم که تحقیق و موضوع پایان نامه ام تکراری نیست و تعهد می نمایم که بدون مجوز دانشگاه دستاوردهای معنوی آن را منتشر ننموده و یا در اختیار غیر قرار ندهم.کلیه حقوق این اثر مطابق با آیین نامه مالکیت فکری و معنوی متعلق به دانشگاه شیراز است.
نام و نام خانوادگی: حسین فقیه
تاریخ و امضاء: 2/4/1392

تقدیم به

اساتید بزرگوارم
همچنین همسر
و
فرزندانم
که مرا در این امر مهم راهنمایی و حمایت کردند

سپاسگزاری

حال که این پایان نامه به اتمام رسیده، بر خود فرض می دانم بر اساس حکیمانه‌ی «من لم یشکر المخلوق لم یشکر الخالق» و روایت حضرت علی (ع) «من علمنی حرفاً فقد صیرنی عبداً» از استاد فرزانه و ارجمند جناب آقای دکتر پوراحمدی که نقش استاد راهنما را در این پایان نامه بر عهده داشتند تشکر کنم. همچنین تشکر و قدردانی می کنم از جناب آقای دکتر خاکرند که با راهنمایی‌های ارزشمندشان، همواره مرا یاری نمودند. تشکر و قدردانی خود را از استاد ارجمند جناب آقای دکتر رنجبر که با نگاهی عالمانه در ارتقاء علمی این پژوهش ما را راهنمایی نمودند. صمیمانه از استاد ارجمند جناب آقای دکتر حاجیانی نماینده‌ی محترم تحصیلات تکمیلی قدردانی می نمایم. از خداوند منان برای همه آن بزرگواران، آرزوی موفقیت روزافزون دارم.

چکیده
قیام های علویان و مواضع امام جعفر صادق (ع)
و امام موسی کاظم (ع) (114-183 هـ . ق)

به کوشش
حسین فقیه

در آخرین سال های خلافت امویان و نیمهی نخست حکومت عباسیان، قیام های متعددی از سوی علویان و شیعیان در مناطق مختلفی از سرزمین های اسلامی، بویژه عراق و حجاز به وقوع پیوست.بیشتر مورخان عامل اصلی این حرکت ها را رفتار و عملکرد نادرست و ستم هایی می دانند که از سال ها قبل،از سوی حکّام مذکور در حق آن اقلیّت اعمال گردید.در همین راستا،می توان به قیام های زید بن علی (ع) در سال 122هـ . ق و یحیی بن زید در سال 125 هـ . ق، همچنین قیام فرزندان عبدا… بن حسن یعنی محمد و ابراهیم به سال 145 هـ .ق و قیام حسین بن علی بن حسن (شهید فخ) در سال 169 هـ .ق اشاره کرد.
این پژوهش، با هدف و به دنبال تبیین و تشریح رویکرد مثبت و مواضع تأییدی امامان صادقین(علیهما السلام) در ارتباط با قیام های مذکور، در دوران امامت آن دو بزرگوار می باشد.رویکردی که زمینه هاو شاخصه های متعدد سیاسی، مذهبی و فرهنگی در آن تأثیر فراوانی داشت. روش نگارش پژوهش، تاریخی– تحلیلی و با استناد به مهم ترین منابع و مآخذ تاریخی و روایی و همچنین، تحقیقات اخیر، انجام پذیرفته شده است.
از یافته های این پژوهش و شواهد تاریخی آن، چنین بر می آید که مواضع امامان صادقین(علیهما السلام)، تأیید بیشتر حرکت های ظلم ستیزانه و اصلاحی مذکور، تأکید بر حق امامت و رهبری الهی – سیاسی خویش، زمان شناسی عمیق،رعایت اصل محوری تقیه و توجه و اهتمام به همه شرایط سیاسی و اجتماعی جامعه ی اسلامی آن روز، در موضع گیری های ایشان بود.
واژگان کلیدی:علویان، صادقین،شهید فخ، عباسیان، حسنیان، امویان و تقیه
فهرست مطالب
عنوان صفحه
فصل اول : مقدمه
1-1-کلیات2
1-1-1- اهمیت و ضرورت تحقیق 4
1-1-2- هدف تحقیق 4
1-1-3-پیشینه ی تحقیق 5
1-1-4- روش تحقیق 6
1-1-5- سوالات تحقیق 6
1-1-6- فرضیات تحقیق 6
1-2 – تعاریف مفهومی 7
1-2-1- تقیه 7
1-2-2- حسنیان 8
1-2-3- فخ 1-2-4- عباسیان 8
1-2-5- علویان 8
1-3- بررسی ونقد منابع و مآخذ9
1-3-1- منابع متقدّم(اصلی)9
1-3-2- منابع متأخر(فرعی)11
1-3-3-تحقیقات جدید13
فصل دوم: اوضاع سیاسی، اجتماعی و فرهنگی جامعه اسلامی در سال‌های 61– 183 هجری قمری
2-1- تحلیل روند کلی حوادث جامعه اسلامی پس از حادثه ی کربلا 19
2-2- بازخوانی سیره سیاسی، اجتماعی وفرهنگی ائمه اطهار از مام سجاد تا شهادت امام موسی کاظم (علیهما السلام)(61 -183هـ.ق)28
2-3- اوضاع خلافت اموی و شیعیان،در سه دهه ی اول قرن دوم هجری(105-132هـ.ق) 35
عنوان صفحه
2-4- بررسی و تحلیل روابط درونی بنی هاشم ( عباسیان و علویان ) در مبارزه با امویان 39
2-5- استفاده ابزاری بنی عباس از عترت پیامبر (ص) و مظلومیت آنان 41
2-6- تیرگی روابط بنی عباس و علویان و آغاز اختلافات بین آنان44
فصل سوم : اوضاع فکری – مذهبی جامعه اسلامی در عصر صادقین (علیهماالسلام) (114 – 183 هجری قمری)
3-1- زمینه های ظهور و گسترش فرقه ها و احزاب سیاسی در دو قرن اول و دوم هجری 50
3-1-1- امامیه 52
3-1-2- خوارج 55
3-1-3- مرجئه 57
3-1-4- معتزله 58
3-1-5- متصوفه 59
3-1-6- کیسانیه 60
3-1-7- غلات 61
3-1-8- زنادقه 62
3-1-9- زیدیه 63
3-1-10- اسماعیلیه 65
3-2- چگونگی تعاملات ائمه اطهار (ع) با فرقه ها و احزاب سیاسی موجود 66
فصل چهارم : بررسی و تحلیل مهم ترین قیام های علویان، در نیمه دوم خلافت امویان
4-1- قیام زید بن علی 69
4-1-1- زمینه ها و علل قیام 69
4-1-2- اهداف قیام71
4-1-3- بیعت با کوفیان72
4-1-4- چگونگی قیام و شهادت 73
4-1-5- بررسی و نقد قیام74
4-2-1- قیام یحیی بن زید 75
4-2-2- زمینه ها و مقدمات قیام 75
عنوان صفحه
4-2-3- اهداف قیام76
4-2-4- فعالیت های یحیی در خراسان76
4-2-5- پیکار نهایی در جوزجان 77
4-2-6- بررسی و نقد قیام 78
فصل پنجم : بررسی و تحلیل مهم ترین قیام های علویان در دوره نخست خلافت عباسیان
5-1- قیام محمد بن عبدالله ( نفس زکیه )80
5-1-1- زمینه ها و مقدمات قیام81
5-1-2- اهداف قیام82
5-1-3- پیکار محمد با سپاه منصور 83
5-1-4- بررسی و نقد قیام85
5-2- قیام ابراهیم بن عبدالله ( قتیل با خمری ) 86
5-2-1- زمینه ها و مقدمات قیام87
5-2-2- اهداف قیام88
5-2-3- پیکار نهایی با سپاه منصور88
5-2-4- بررسی و نقد قیام89
5-3- قیام حسین بن علی (شهید فخ) 90
5-3-1- زمینه ها و مقدمات قیام 91
5-3-2- اهداف قیام 91
5-3-3- چگونگی و سر انجام قیام 93
5-3-4- بررسی و نقد قیام94
5-4- قیام یحیی بن عبدا… 95
5-4-1- زمینه ها و مقدمات قیام 94
5-4-2- اهداف قیام97
5-4-3- چگونگی و سر انجام قیام 97
5-4-4- بررسی و نقد قیام98
5-5- قیام ادریس بن عبدالله 99
5-5-1- ادریس از فخ تا مغرب 99
5-5-2- اهداف قیام100
عنوان صفحه
5-5-3- مقابله هارون با ادریس 101
5-5-4- بررسی و نقد قیام102
5-6- ادامه قیام های علویان 103
فصل ششم : بررسی وتحلیل مواضع ائمه صادقین ( علیهماالسلام ) در ارتباط با قیام های علویان
6-1- ماهیت قیام های سادات علوی در عصر صادقین ( علیهماالسلام ) 105
6-2- نقش اوضاع سیاسی – اجتماعی جامعه در مواضع ائمه صادقین (علیهماالسلام) 107
6-3- مواضع مثبت ائمه صادقین (ع)نسبت به قیام های علویان و شواهد تاریخی 114
6-4- قول و فعل ائمه در ارتباط با قیام های علویان 118
6-5- نارضایتی خلفا از از ائمه صادقین (علیهماالسلام)126
6-6- تقیه، محور سیاست ها و مواضع ائمه ( علیهماالسلام ) 128
6-2- نتیجه گیری 132
منابع و مآخذ 135
پیوست ها144

فصل اول

مقدمه

1-1- کلیات
در فاصله سال های (114-183 هـ .ق )، مصادف با سال های امامت امام جعفر صادق و امام موسی کاظم ( ع)، جامعه و امت اسلامی از نظر فکری- مذهبی عرصه ی تاخت و تاز فرقه ها و نحله های انحرافی متعددی بود. به همین جهت مسلمانان دچار سردرگمی و حیرت گسترده ای شده بودند. در همان حال بر اثر فشارها و رفتار های خلفایوقت، قیام های خونینی از سوی گروه های ناراضی از جمله علویان به قوع پیوست.
نکته مهم آن که، گرچه قیام های یاد شده عملاً در عصر امامت صادقین (علیهما السلام) به وقوع پیوست،ولی آنچه از شواهد و مستندات تاریخی بر می آید، مقدمات و زمینه های بیشتر آنان به حوادث و رخداد های سیاسی و نظامی دهها سال قبل از آن، بویژه حادثه جانگداز کربلا و همچنین رفتارهای ناصوابی که امویان و عباسیان با علویان و شیعیان داشتند،بر می گشت.لذا همین رفتار های تحقیر آمیز و نژاد پرستانه، بتدریج زمینه های خروج برخی از افراد خاندان حسینی و همچنین حسنی را فراهم ساخت.
به هر حال،قیام زیدبن علی بن حسین(ع)به سال 122هـ. ق در کوفه(اصفهانی،159:1387) همچنین، قیام یحیی بن زید به سال 125هـ.ق در نواحی شرق ایران از جمله قیام هایی بود که در اوایل دوران امامت امام جعفر صادق(ع) به وقوع پیوستند (یعقوبی،1374،ج229:2). علاوه براین ها، یک سلسله قیام هایی نیز در فاصله، سال های 145 تا 173 ق. توسط برخی از فرزندان و نوادگان امام حسن(ع)( حسنیان)، بر علیه خلفاء عباسی شکل گرفت. مهم ترین و اولین آن ها قیام محمد بن عبدالله «نفس زکیه» بود . این قیام در مدینه و به سال 145 ق. و عصر خلافت منصور شکل گرفت(ابراهیم حسن، 774:1388 و امیر علی،226:1366). نیز در همان سال، برادر محمد یعنی ابراهیم بن عبدالله در بصره خروج کرد(همان:131). اگر چه محل خروج او بصره بود،اما توانست شهرهای اهواز،واسط،فارس و کرمان را نیز در اختیار گیرد. (الهی زاده،186:1385). در سال 169ق. یکی دیگر از حسنیان به نام حسین بن علی (شهید فخ) در مدینه و سپس در حوالی مکه یا همان وادی فخ بر حاکم وقت عباسی خروج نمود(ابن اثیر،1380،ج3611:8کاظمی،پوران166:1380).جنبش های بعدی علویان توسط دو تن از فرزندان دیگر عبدالله بن حسن یعنی یحیی و ادریس،یکی در شمال ایران و به سال 175ق. و دیگری در مغرب به سال 173ق،به وقوع پیوستند (تشیّد،1385:121-125).
ماهیت و پیامد هایی که این قیام ها بویژه قیام زید بن علی به دنبال داشتند و همچنین رویکرد امامان ششم و هفتم شیعه دوازده امامی در ارتباط با آن ها باعث بحث و جدل های پراکنده فراوانی گردیده، لذا ضرورت توجه و بازنگری به موضوع با نگاهی در حد امکان،بی طرفانه و تاریخی را ایجاب می نماید.
منابع موجود،انگیزه بیشتر قیام های علویان را دراین عصر، عکس العمل و اعتراض ایشان به ظلم، ستم و تبعيض هاي نارواي خلفا و همچنين برپايي فريضه امر به معروف و نهي از منكر … دانسته اند(پیشوایی، 412:1390). به عنوان مثال،قيام زيد بن علی (ع) و پسرش يحيي، به واسطه ظلم و ستمي بود كه نسبت به ايشان روا گرديد و آنان را مجبور به خروج كرد(اميرعلي،225:1366). مسعودي نيز در همين زمینه عقيده دارد: «به روزگار وليد بن يزيد، يحيي بن زيد در جوزجان خراسان،بر ضد ستم و جوري كه بر مردم مي رفت خروج کرد»(مسعودي،1378،ج2 :216).
امامان جعفر صادق و موسی کاظم (علیهما السلام) نيز با توجه به شرايط و اوضاع و احوال آن روز و با در گرفتن اصل مهم تقيه،به قيام هايي كه در مسير اصلاحي قرار داشتند، با نگاهي مثبت مي نگريستند(نصيري،208:1389).
به علاوه، رویکرد ائمه در آن شرایط حساس، بیشتريك نوع مبارزه و جهاد علمي-فكري و فرهنگي، جهت اصلاح اصولي انحرافات جامعه بود(مدرسي، 109:1378 و خاكرند،410:1390).
در ادامه همين فصل، به ارائه كليات، تعاريف مفهومي و نقد منابع خواهيم پرداخت. در فصل دوم، به بررسي اوضاع سياسي – اجتماعي و فرهنگي جامعه اسلامي و بررسي سيره ائمه،به ويژه در فاصله هاي 61 تا 183 پرداخته خواهد شد. و در فصل سوم، به توصيف و نقد وضعيت فكري- مذهبي جامعه در عصر امامت صادقين(ع) مي پردازيم. در فصل چهارم، به تحليل مهم ترين قيام هاي علويان در نيمه هاي عصر دوم امويان پرداخته شده است.فصل پنجم، اختصاص به ادامه قيام هاي علوي،ولي مربوط به نيمه اول عصر عباسيان مي باشد.در فصل ششم نيز، به بيان و توصيف محور اصلي پژوهش،يعني مواضع امامان صادقين (علیهما السلام)و تبیین عوامل مؤثر در اين مواضع، پرداخته شده است. و بالاخره اين پژوهش با بحث و نتیجه گیری از موضوع به پایان خواهد رسید.

1-1-1- اهميت و ضرورت تحقيق
در مورد قيام ها و جنبش هاي علويان در سده هاي نخستین اسلامي،تاكنون ديدگاه هاي گوناگون فراوان و گاهي متضادي منتشر شده است. اما، به نظر مي رسد در مورد مواضع امامان صادقين(علیهما السلام) در ارتباط با قيام های مذکور،به طور جامع،مستقل و علمی كاري انجام نشده باشد،گر چه ممكن است در حواشي موضوعاتي خاص،اشاراتي نيز به اين موضوع شده باشد،اما با وجود این،چنین گريزهاي حاشيه اي هيچ گاه نتوانسته است حق مطلب را ادا و تصويري جامع و کاملی را به مخاطب ارائه دهد.لذا با توجه به اینکه دیدگاه های متفاوت و بعضاً دور از واقعیت، از سوی برخی از صاحب نظران و مورخان بویژه مستشرقان وصاحبان گرایشات مذهبی خاص، بیان گردیده و همین امر باعث تحریف تدریجی سیره ائمه اطهار (علیهما السلام) در اذهان عمومی، حتی برخی از شیعیان دوازده امامی شد. لذا ضرورت دارد به طرح و بررسی مجدد این موضوع، با توجه به مستندات و شواهد تاریخی، و در یک رویکردی منصفانه پرداخته شود.

1-1-2- هدف تحقيق
هدف اين تحقيق، بررسي و تحليل جامع و هدفمند مواضع و رويكرد امامان ششم و هفتم امام جعفرصادق و امام موسی کاظم(ع)، با در نظر گرفتن همه شرايط سياسي-اجتماعي…آن عصر جامعه ي اسلامي،در ارتباط با مهم ترين قيام علوي است، كه در دوران امامت آن دو امام به وقوع پيوست.
1-1-3- پيشينه‌ی تحقيق
با توجه به اهميت و حساسيت موضوع،پژوهش و تحقيقات متعددي در زمينه ی بخش اول موضوع ( قيام هاي علويان)، صورت پذيرفته است. اما در مورد قسمت دوم و اصلي، يعني مواضع ائمه(ع)، بيشتر كارهاي انجام شده، به شكل پراكنده و حاشيه اي به نظر مي آيند. در هر حال، تحقيقات انجام شده در اين زمينه را مي توان به طور كلي به دو بخش اصلي دسته بندي كرد: الف) پژوهش هايي كه توسط پژوهشگران عرب زبان انجام و منتشر شده است.ب) تحقيقاتي كه توسط پژوهشگران و مورخان فارسي زبان و غالباً ايراني منتشر گرديده است.
به نظر مي رسد كه مهم ترين آثاري كه در گروه نخست قرار مي گيرد عبارت است از :
1- شيعه و زمام داران خود سر: محمد جواد مغنيه،ترجمه ي مصطفي زماني2-امامان شيعه و جنبش هاي مكتبي: محمد تقي مدرسي، ترجمه ي حميدرضا آژير 3-امام جعفر صادق(ع) :محمد ابو زهره، ترجمه ي ناصر طباطبايي4-زندگاني تحليلي پيشوايان ما:عادل اديب،ترجمه اسدالله مبشري.
اما پژوهشهاي فارسي زبانان:1-قيام سادات علوي:علي اكبر تشيد2-سيره پيشوايان:مهدي پيشوايي3-ماهيت قيام شهيد فخ:ابوفاضل رضوي اردكاني 4-شخصیت و قيام زيد بن علي: ابوفاضل رضوي 5-قيام هاي شيعه در عصر عباسي:محمد كاظمی پوران 6-جنبش حسنيان:محمد حسن الهي زاده.
همچنين، يك سری مقالات تحقيقي-پژوهشي با همان ويژگي های بالا، در اين زمينه منتشر شده است كه مي توان به:1- « قيام هاي شيعي در دوره اول عباسي » نوشته بهزاد ابوالحسني 2-« تطور انديشه ارجاء از مرجئه نخستین تا مرجئه خالص » از علي غلامي دهقیاشاره کرد.
بنابر آنچه نوشته شد، پژوهش مستقلي كه به طور ويژه به اين موضوع پرداخته باشد، نیست. لذااين تحقيق ضمن استفاده از دستاوردهاي پژوهش هاي پيشين، مي كوشد با بررسي زمينه ها و شرايط تاريخي آن عصر، تصويري جامع، تحقيقي و در حد امکان اقناء كننده، از موضوع را ارائه دهد.

1-1-4- روش تحقيق
با توجه به ماهيت موضوع، روش تحقيق در اين پژوهش، تاریخی–تحليلي خواهد بود. به شكلي كه ابتدا هر قسمت به طور مشخص توصيف و سپس ابعاد آن مورد نقد و بررسي قرار خواهد گرفت . بديهي است، كه روش گردآوري اطلاعات خام در اين پژوهش كتابخانه اي مي باشد، بدين ترتيب كه ابتدا منابع اصلي و سپس پژوهش هاي انجام شده مورد مطالعه و سپس از آن ها فيش برداري مي شود، بعد از آن فيش ها را بر اساس موضوعات خاصي كه قبلاً فهرست بندي شده اند، به دسته ها و زير دسته ها ي متعددي تقسيم بندي مي شوند، آنگاه درجه اعتبار، تشابهات و … آن ها مورد بررسي و سپس موارد باقي مانده، مورد نقد و تحليل قرار مي گيرند و سرانجام حاصل كار در چهارچوبي مشخص وتدوین می شود.

1-1-5- سؤالات تحقيق
در اين پژوهش سعي مي شود به سؤالات زير پاسخ داده شود:
1. اوضاع سياسي، اجتماعي، مذهبي و فكري جامعه اسلامي، همزمان با امامت صادقين (ع) چگونه بود؟
2.مهم ترين قيام هاي علويان و دلايل شكل گيري آن ها،در عصر امامت صادقین(ع)چه بود؟
3.مواضع و رويكردهاي امامين صادقين(ع) در ارتباط با قيام هاي علويان در عصر ايشان،چگونه و بر چه اصولي استوار بود؟
4.چگونه و بر اساس كدام شواهد، مي توان پي برد كه قيام هاي علويان در عصر امام جعفر صادق وامام موسی کاظم (علیهما السلام) در تعارض سيره و روش سياسي-اجتماعي ايشان نبوده است؟

1-1-6- فرضیاتتحقيق
1. چنين به نظر مي رسد كه اوضاع و شرايط سياسي –اجتماعي و …جامعه ي اسلامي و مسلمانان در عصر صادقين و بطور کلی پيش از آن،در يكي از بحراني ترين مقاطع پس از وفات پيامبر(ص) قرار داشت. زیرا، علاوه بر فشارها و آزارهاي خلفاي وقت، فرقه ها و گروه هاي انحرافي متعددي وحدت و آرامش جامعه اسلامي را به شدت به چالش كشانيده بودند.
2.قيام هاي زيدبن علي،يحيي بن زيد، محمد بن عبدالله ( نفس زكيه)،ابراهيم بن عبدالله، حسين بن علي(شهید فخ)ويحيي بن عبدالله از مهم ترين قيام هاي اين دوره بودند. به نظر مي رسد كه ظلم و ستم و رفتارهاي تبعيض آميز و ناصواب خلفا وقت، اقامه امر به معروف و نهي از منكر،زمينه ساز قيام های مذكور بود.
3.چنين به نظر مي رسد كه مواضع ائمه اطهار، به ويژه امامان صادقين (ع) در رابطه با جنبش هايي كه با هدف برپايي امر به معروف و نهي از منكر،مبارزه و مقابله با سياست هاي ناصواب خلفاء صورت پذيرفت، حمايت و تاييد اصولي آن ها بود.
4.بر اساس برخي از شواهد تاريخي و روايي، بيشتر قيام هاي علويان،عصر صادقين با اطلاع و تا حدودي رضايت ائمه اطهار (ع) انجام شد، حتي آن امامان به جز در مواردي اندك، تلويحاً آنان را تأييد و براي پيروزيشان دعا كردند.

1-2- تعاریف مفهومی
1-2-1- تقیه
از ماده ” وَقْی ” است. مثل تقوا که از ماده وَقی است . تقیه یعنی، مستور داشتن اعتقاد باطنی و کتمان در برابر مخالفان به خاطر اجتناب از زیان های دینی و دنیوی. یا به تعبیری دیگر یک نوع تاکتیک معقول در مبارزه با دشمن،برای حفظ بهتر و بیشتر نیروها. تقیه از ویژگی های اعتقادی مذهب تشیع است و پیروان این مذهب، به جهت فشارهای حکام وقت همیشه به آن نیازمند بودند. البته تقیه اقسامی دارد، از جمله: تقیه واجب، تقیه مستحب، تقیه مباح، تقیه مکروه و تقیه حرام.
1-2-2- حسنیان
به فرزندان و اخلاف امام حسن (ع)، برای باز شناسی از فرزندان امام حسین (حسینیان)، اطلاق می گردید. نسب حسنیان به حسن بن حسن برمی گردید. از لحاظ تاریخی این اصطلاح بیشتر برای فرزندان حسن بن حسن (ع) به کار برده می شد، زیرا در حوادث و رویدادهای تاریخی و سیاسی قرون نخستین هـ. ق، صاحب نقش بوده و دست به قیام‌هایی زدند.
1-2-3- فخ
ام سرزمین و بیابانی در یک فرسنگی (6 کیلومتری) مکه، که فاجعه عظیم و خونین شهادت حسین بن علی از نوادگان امام حسن (ع) و یارانش در سال 169 هـ.ق به دست هادی عباسی در آن جا به وقوع پیوست . به همین جهت، حسین بن علی در تاریخ به «شهید فخ» شهرت یافته است. روایات متعددی از سوی ائمه (علیه السلام) مبنی بر تلخی و ناگواری فاجعه فخ رسیده است.
1-2-4- عباسیان
این واژه از لحاظ تاریخی، به فرزندان عباس بن عبدالمطلب و عمدتاً به خلفای عباسی که از سال 132 تا 656 ه.ق در رأس خلافت مسلمانان قرار داشتند، اطلاق می شود. اینان فرزندان عبدالله بن عباس بودند. وی از مفسران و قرآن شناسان عهد خلفای راشدین محسوب می شد و در بیشتر موارد با خلفا،از جمله حضرت علی (ع) همراهی نمود. بعدها فرزندان او از جمله علی، محمد، ابراهیم و ابوالعباس عبدالله بتدریج وارد عرصه های سیاسی شدند و نهایتاً در سال 132 هـ .ق با سقوط امویان، به خلافت مسلمانان رسیدند.
1-2-5- علویان
این واژه به معنای اخص، منحصر در فرزندان حضرت فاطمه زهرا (ع) و امام علی (ع) یعنی (حسن، حسین و نوادگان ایشان) بود. از این رو سادات یا فاطمیان یا علویان نسل امام حسن(ع) را علویان حسنی و نسل امام حسین (ع) ار علویان حسینی، و به طور اخص فرزاندان امام موسی کاظم (ع) را علویان موسوی می نامند.

1-3- بررسی ونقد منابع و مآخذ
همانطور که می دانیم شرط صحت و علمی بودن هر پژوهش و تحقیقی، شناخت و استفاده از منابع و مآخذ آن پژوهش می باشد که بتواند محقق را در پاسخ گویی به فرضیه هایش کمک و یاری دهد. بر این اساس و جهت دستیابی به نتایجی جامع و قابل اطمینان، منابع و مآخذ مورد استفاده در این پایان نامه را می توان بطور کلی به دو دسته :منابع «متقدم»یا «اصلی»و منابع «متاخر»یا «فرعی»تقسیم بندی کرد که هر کدام موارد متعددی را شامل می شود.

1-3-1- منابع متقدّم(اصلی):
1-تاریخ الرسل و الامم و الملوک :
نویسنده آن ابوجعفر محمدبن جریر طبری ( 224-310 ق ) و به صورت سالنگاری تالیف یافته است.طبری وقایع تاریخی از آغاز آفرینش تا سال 302 هـ.ق. را روایت کرده است. تاریخ او از همان ابتدا مقبولیت عام یافت، علت آن هم ذکر تفصیلی حوادث و استثناء بودن آن از این زاویه است.
روایات طبری بطور عمده در قالب حدیثی بیان شده، بدین ترتیب که ابتدا سند آورده، سپس متن خبر را بیان کرده است. همچنین در نقل روایت، نقل های مختلفی را از یک حادثه ذکر کرده است و این بدین جهت بوده که وی از بسیاری مکتوبات تاریخی رایج یا غیر رایج آن عصر را که در اختیار داشته، استفاده نموده است.
تاریخ طبری درباره قیام های شیعی دوره عباسی، بیشتر از دیگر منابع به ذکر حوادث آنها پرداخته است. ولی چون از علمای سنی مذهب است، رفتار خلفا با قیام کنندگان علوی را به صرف آن که خلفا جانشینان پیامبر (ص) بودن جایز می داند.وی عمده اخبار مربوط به فعالیت های سیاسی حسنیان علیه عباسیان را در ضمن بیان حوادث سال های 145 و 146 هـ .ق آورده است.در کتاب او اطلاعات مربوط به قیام های حسین بن علی (شهید فخ)، یحیی و ادریس کمتر به چشم می خورد. متن کامل تاریخ طبری با ترجمه ابوالقاسم پاینده در پانزده مجلّد توسط انتشارات اساطیر و در سال 1385 برای پنجمین بار منتشر شد.

2- تاریخ یعقوبی :
نویسنده آن احمد بن ابی یعقوب مشهور به ابن واضح، متوفی سال 284 ق است. گفته شده، یعقوبی به صورت سنتی گرایشات شیعی مذهب داشته است و در گوشه کنار مطالب کتابش نیز این گرایشات تا حدودی به چشم می خورد. شاید تمایلات شیعه امامیه ی او باعث شده تا در کتاب خود قیام زید بن علی را بسیار به اجمال بیان کند.
مطالب تاریخ یعقوبی، از ابتدای خلقت آغاز، و تا سال 259 ق ادامه می یابد. ظاهراً این کتاب قدیمی ترین تاریخ عمومی است. این اثر که در تمدن اسلامی نوشته و در اختیار است. دو اختلاف اساسی با تاریخ طبری دارد : 1- شیوه نگارش آن به صورت تاریخی است نه حدیثی 2– یعقوبی به جهت گرایشات شیعی در تدوین کتابش، برخلاف طبری، از قیام علویان بویژه سادات حسنی در مقابل خلفای عباسی دفاع کرده است.این کتاب با قلم محمد ابراهیم آیتی ترجمه و توسط موسسه انتشاراتی علمی و فرهنگی چاپ گردیده است.

3- مروج الذهب :
این اثر توسط، علی بن الحسین مسعودی، متوفی سال 346 هـ . ق نوشته شده است. مطالب این کتاب با مبحث پیدایش خلقت آغاز و سپس با ذکر حوادث مختلف، به توضیح و بیان تاریخ اسلام و پیامبر (ص) پرداخته و در نهایت با ذکر حوادث خلفای عباسی در سال 346 ق به پایان خود می رسد.
یکی از ویژگی های مهم کتاب، استفاده ای است که او برای تالیف اثرش از منابع گوناگون کرده است. در این کتاب، علاوه بر ذکر حوادث تاریخی، به مسائل فرهنگی، فرقه ای، کلامی و ادبی نیز پرداخته شده است. همچنین مانند تاریخ یعقوبی،در آن از قیام های علویان دفاع شده است، اما در ذکر اعداد و ارقام و ذکر اسامی، دقت تاریخ یعقوبی را ندارد.
4-مقاتل الطالبیین :
نویسنده آن ابوالفرج علی بن حسین اصفهانی، متوفی سال 356 ق است. نگاهی اجمالی به این اثر، گرایشات شیعی مولف را به خوبی نشان می دهد. با وجود این، احتمالاً تشیع وی از نوع شیعه زیدی باشد. به هر حال بخشی از مطالب این کتاب درباره طالبیانی است که به دست حکام وقت کشته شده اند. چنان که خود نویسنده بر این نکته تصریح کرده است.
شیوه نویسنده، شرح کوتاهی از زندگی و شهادت حدود 216 نفر از آل ابوطالب، از زمان پیامبر (ص) تا زمان نگارش کتاب است، البته فقط طالبیانی که در ظاهر مرگشان به دلایل سیاسی بوده است(اصفهانی،664:1378). یکی از بزرگترین نقایص مقاتل الطالبیین، بی توجهی مولف به سال و زمان حوادث است همچنین، در برخی از مطالب تاریخی و تحلیل های وی نیز شبهه هایی دیده می شود.در مقایسه ی بین قیام های علوی، بیشترین مطالب مقاتل، به شرح قیام محمدبن عبدالله اختصاص یافته است

1-3-2- منابع متأخر(فرعی):
1-الکامل :
این کتاب، تالیف ابن اثیر از مورخان نیمه دوم قرن ششم هـ.ق است. الکامل از دو بخش تشکیل می شود. مطالب بخش اول، از تاریخ های طبری، یعقوبی و مسعودی اقتباس و بخش دوم مشاهدات شخصی نگارنده است.مباحث این کتاب از بحث آفرینش شروع و تا آخرین سال های حیات مولف، که مصادف با حملات مغولان در سال 628 ق است، ادامه یافته است.
روش ابن اثیر سالنگاری است، و جهت گیری او نسبت به قیام های علویان در قیاس با طبری مثبت تر و محکوم کردن اعمال زشت دستگاه خلافت است.همچنین، پس از تاریخ طبری،مفصل ترین گزارش ها را درباره قیام های علویان بویژه حسنیان داده است.اولین ترجمه آن به فارسی با عنوان « تاریخ بزرگ اسلام و ایران » توسط ابوالقاسم پاینده در بیست و هفت مجلّد توسط موسسه مطبوعاتی علمی به چاپ رسید.

2-اصول کافی :
اثر مرحوم محمد کلینی ( قرن سوم هـ.ق. ) جزء کتب چهارگانه و مهم مورد تایید و استفاده علمای شیعه می باشد. اما باید توجه نمود، که همه احادیث جمع آوری شده توسط کلینی از دقت و صحت لازم برخوردار نیستند و احتمالاً احادیث را بدون توجه به فضای سیاسی و اجتماعی که ائمه (ع) در آن قرار داشتند، بیان نموده است.
بنابراین، باید به روایت های تاریخی آن با تأمّل بیشتری برخورد کرد، که برخی از این احادیث، بی ارتباط با قیام های علویان نیست.

3-تاریخ الفخری:
نویسنده ابوعبدالله محمدبن علی، معروف به «ابن طقطقی» از دانشمندان و مورخان بزرگ شیعه، و متوفی سال 709 هـ .ق. است. این کتاب در سال 701 تالیف آن تمام شد و بنام «تاریخ الفخری» شهرت یافته است. بخشی از فصل اول، آن در مورد دانش و سیاست و مملکت داری است و از فصل دوم وارد تاریخ دولت های اسلامی شده است. در آخرین بخش کتاب، به شرح حکومت عباسیان و نهایتا سقوط خلافت آنان پرداخته است.
دو ویژگی مهم تاریخ الفخری، یکی : پرده برداری از برخی اخبار و حوادثی است که به جهت منافع خلفای اموی و عباسی بسیاری از مورخان با سکوت از کنار آنها گذشته اند. دوم : محدوده زمانی مطالب آن است که بر خلاف سایر تاریخ های دیگر از شروع خلقت آدم آغاز نشده است.همچنین ضمن شرح مفصلی از قیام های علوی، به طور جدا از آن قیام ها دفاع کرده است.

4-شرح نهج البلاغه :
این اثر ارزشمند، توسط ابن ابی الحدید متوفای قرن هفتم هـ . ق در چندین مجلّد به چاپ رسیده است.دربخش هایی از این اثر به حوادث و رویداد هایی اشاره شده، که شاید در کتب تاریخی دیگر کمتر مورد توجه بوده است از جمله : ذکر سخنرانی ابو مسلم خراسانی و بیان مباحثی درباره ی حقانیت عباسیان و علویان در کسب خلافت.وی در تالیف اثر خود از منابع ارزشمندی از جمله تاریخ طبری، مغازی ابن اسحاق و آثار ابو الفرج اصفهانی استفاده کرده است.

5- منتهی الآمال :
این اثر توسط شیخ عباس قمی، در چهارده باب تالیف گردیده است. چارچوب کار مولف، بیان و توضیح تقریبا مفصل و مشروحی از تاریخ زندگانی چهارده معصوم ( علیهماالسلام ) می باشد. شیوه کار وی به صورت روایی و با استفاده از آیات و روایات است.
در مجموع می تواند اطلاعات خوبی ارائه دهد. اما به نظر می رسد، برخی از مطالب آن، نیازمند دقت و حساسیت علمی بیشتری دارد.

6-فرق الشیعه :
بنا به روایتی این اثر، توسط حسن بن حسن نوبختی، شیعی مذهب و پیرامون فرقه های شیعه تالیف شده است. کتاب یکسره درباره فرقه ها و جریان های شیعی است که از مسئلهی امامت شروع و سپس با چگونگی انشعاب فرقه امامیه از دیگر فرقه ها ادامه می یابد. همچنین در کتاب مذکور اطلاعات ارزشمندی از مواضع ائمه در مقابل عقاید غلاه شیعه بیان شده است.
مهمترین نقص سوری این اثر، پراکندگی و عدم دسته بندی مناسب مطالب آن می باشد. این کتاب، برای اولین بار براساس دو نسخه اصلی، توسط محمدجواد مشکور، با مقدمه ای مفصل در سال 1341 ترجمه و منتشر گردید.

1-3-3-تحقیقات جدید
1-سیره وقیام زید بن علی (ع) :
این کتاب توسط حسین کریمان، تالیف گردیده است. موضوع اصلی کتاب داستان قیام زید بن علی بن حسین (ع) می باشد که به عنوان اولین فرد علوی پس از قیام کربلا بر علیه حکام علوی خروج کرد. کتاب مذکور مشتمل بر سه بخش اصلی، با زیر مجموعه های آن می باشد. نویسنده در این اثر تلاش زیادی کرده است، تا حقانیت قیام زید را با توسل و تمسک به آیات و روایات و سخنان بزرگان به اثبات برساند و قیام او را در طول خط و سیره امامان معصوم (ع) معرفی کند.
به نظر می رسد، مؤلف بیش از حد متعارف وارد جزئیات شده و در گزینش احادیث نیز احتیاط لازم را از خود نشان نداده باشد. ولی در مجموع اثر قابل اعتنایی است.

2-ماهیت قیام شهید فخ :
نویسنده این اثر ابوفاضل رضوی اردکانی است. همانطور که از عنوان کتاب بر می آید، هدف اصلی نویسنده توصیف و بررسی قیام حسین بن علی ( شهید فخ ) می باشد.در عین حال وی در ادامه بحث، به جنبش هایی که پس از قیام فخ روی داد، اشارات مختصری نیز نموده است.
مولف در این کتاب، پس از معرفی مفصلی که از صاحب قیام می دهد، به بررسی انگیزه و علل و همچنین اهداف قیام می پردازد و سعی دارد با استناد به اخبار و احادیث، شروع جنبش فخ را با اجازه و موافقت امام موسی کاظم (ع) نشان دهد.به نظر می رسد، دقت لازم را در ارائه آمار و ارقام و همچنین مقایسه هایی که صورت گرفته، نشده باشد.

3-قیام های شیعه در عصر عباسی :
مولف این اثر تاریخی محمد کاظمی پوران می باشد. این اثر، مشتمل بر سه بخش : مقدماتی، اصلی و پایانی می باشد. گرچه ماهیت مطالب هر سه بخش در یک راستا و آن هم پیگیری و چگونگی شکل گیری قیام های علویان در عصر اموی و عباسی است، اما هر بخش ویژگی های خاص خود را دارد،بویژه در بخش پایانی، مولف به رویکرد ائمه (ع) در ارتباط با جنبش های علویان پرداخته و با منطقی تحلیلی به نقد آن مواضع پرداخته است.

4-قیام سادات علوی :
نوشته علی اکبر تشیّد، می باشد. این اثر در سی فصل و در یک جلد348 صفحه ای نگارش یافته است. در اهمیت علمی کتاب، همین بس که بیش از هشت تقریظ، از سوی بزرگانی چون آیت الله مجتهد تهرانی و … بنام مولف در ابتدا کتاب به چشم می خورد. به هر حال مرحوم تشید، در این اثر تلاش کرده تا ضمن بیان و توصیف قیام سادات علوی، از زید بن علی تا ادریس بن عبدالله و … هدف و انگیزه اصلی صاحبان آنها را نه برای بدست آوردن خلافت فردی، بلکه انجام وظیفه شرعی و دینی نشان دهد.
یکی از ملاک های مثبت کار مولف، استفاده از منابع ارزشمندی چون مقاتل الطالبیین، ناسخ التواریخ و تاریخ طبری در تدوین و پژوهش خویش می باشد.

5-زندگانی تحلیلی پیشوایان ما :
تالیف عادل ادیب، و با ترجمه اسدالله مبشری که توسط دفتر نشر فرهنگ اسلامی به چاپ رسیده است. این اثر، با مقدمه ای جامع، پر مغز و تحلیلی از سیره ائمه در ارتباط با اوضاع سیاسی – اجتماعی معاصرشان آغاز و سپس با تبیین تاریخ اسلام و حیات پیامبر (ص) پرداخته است. بعد از آن نیز با بررسی زندگانی سیاسی و اجتماعی ائمه اطهار (ع) بحث را ادامه و با نگاهی تحلیلی، زوایای زندگانی آن بزرگواران را به نقد کشیده است.

6-حیات فکری و سیاسی امامان شیعه (ع):
نویسنده کتاب، رسول جعفریان می باشد. این اثر با بررسی تقریبا مفصلی از سیر نقش آفرینی مورخان شیعه در تاریخ نگاری اسلامی شروع، و بدنبال آن، بطور جداگانه ای به توصیف زندگانی و همچنین تحلیل تاریخ سیاسی – اجتماعی، ائمه اطهار (علیهماالسلام ) می پردازد. ذکر حوادث سیاسی،اجتماعی و فرهنگی بر جسته ی عصر هر امام و مواضع آن بزرگواران، اهم مطالب کتاب را تشکیل می دهد.به هر حال، به نظر می رسد، اثر مذکور، یکی از قابل اعتناترین پژوهش های اخیری باشد،که در زمینه فوق نگارش یافته است.
7-درس هایی از انقلاب تقیه :
مولف این کتاب علی صفایی حائری است. مطالب کتاب به طور کلی با توضیح مفاهیمی، چون : معنا، اهداف و ضرورت تقیه آغاز سپس این مهم ( تقیه ) در قالب فقه و فرهنگ اسلام و بویژه فقه شیعی، مورد بررسی ونقد قرار می گیرد. و نهایتا نویسنده جایگاه و نقش تقیه را در عملکرد و موضع گیری های سیاسی-اجتماعی ائمه (ع) را تبیین می نماید.در پایان هر بخش نیز، خلاصه ای از موارد مطرح شده دگر بار، یادآوری می شود.

8-امامان شیعه و جنبش های مکتبی :
این کتاب نوشته محمد تقی مدرسی و ترجمه حمید رضا آژیر می باشد. اثر مذکور، در واقع مجموعه ی سخنرانی های مؤلف است، که در سه فصل مشروح به بررسی ونقد جنبش هایی پرداخته که در فاصله سال های 61 تا 250 هـ.ق. با شکل و ماهیتی مکتبی بوقوع پیوستند.
ملاک و معیار مکتبی بودن آن جنبش ها، زندگی ائمه (ع) و موضع گیری آن بزرگواران معرفی شده است. بنابراین به نظر می رسد، اثر حاضر یکی از بهترین منابع و پژوهش های اخیری است که می تواند معیاری مناسب جهت سنجش قیام های علویان در دو قرن نخستین هجری باشد.

9-مبارزات شیعیان در دوره ی نخست خلافت عباسیان :
این اثر ارزشمند، توسط سمیره مختار اللیثی تالیف و توسط کاظم طباطبایی ترجمه شده است. کتاب مذکور، دارای پنج بخش است و از لحاظ محتوا و تحلیل مسائل تاریخی، اثری کاملاً ارزشمند به نظر می رسد.نویسنده با وجود این که سنی مذهب است، اما نشان داده که در تحلیل خود رعایت انصاف علمی نموده است. بخش قابل توجهی از مطالب کتاب او، به بررسی فعالیت های نظامی، سیاسی و فرهنگی طالبیان از سال 100 تا 232 هـ . ق اختصاص یافته است.
10-مقاله « قیام های شیعی در دوره اول عباسیان»
این مقاله توسط بهزاد ابوالحسنی نوشته شده است. در مقاله مذکور، نویسنده بطور مختصر به چگونگی شکل گیری و اهداف قیام های حسنیان، از محمدبن عبدالله تا حسین بن علی، با نگاهی تحلیلی پرداخته است.

11-مقاله «امامت در مکتب عالم آل محمد»
نویسنده این مقاله مهدی کمپانی زارع می باشد. وی در این مقاله به جایگاه و اهمیت مسئله امامت در تاریخ کلامی اسلام، بویژه شیعه پرداخته است. نویسنده برای نشان دادن قله رفیع امامت، به نقل و بررسی سخنان امام رضا (ع) در این زمینه پرداخته است.

12-مقاله «تطور اندیشه ارجاء از مرجئه نخستین تا مرجئه خالص»
این مقاله که به قلم، علی غلامی دهقی نوشته شده، به چگونگی و شرح پیدایش، تعاملات، عقاید و همچنین نوسانات و تغییراتی که فرقه مرجئه شاهد آن بوده است، می پردازد.

فصل دوم

اوضاع سیاسی،اجتماعی و فرهنگی جامعه اسلامی
در سالهای 61- 183 هجری قمری

2-1- تحلیل روند کلی حوادث جامعه اسلامی پس از واقعه کربلا (با تاکید بر مواضع متفاوت سادات حسنی و



قیمت: تومان

دسته بندی : پایان نامه

پاسخ دهید